Polska

Zielona Góra: Zabytkowe śródmieście

Trasa prowadzi od starej osady przedlokacyjnej do średniowiecznego miasta, założonego na lewym brzegu rzeczki Łęczy, w granicach obrzeżonych owalem murów obronnych. Trasa ukazuje rozplanowanie miasta z okresu średniowiecza. Punkt wyjścia na trasę stanowi parking przy skrzyżowaniu ul. Kupieckiej i ul. Podgórnej lub parking przy ul. Ciesielskiej w rejonie kościoła św. Jadwigi. Przedlokacyjna osada usytuowana była na obszarze określonym dzisiejszymi ulicami – Podgórnej, Kupieckiej i p1. Jana Matejki.

Osiedle to istniało prawdopodobnie już w 1 poł. XIII w. Dzięki korzystnemu położeniu na skrzyżowaniu szlaków handlowych, biegnących z Wrocławia do Krosna i z Kożuchowa do Międzyrzecza, osada przekształciła się w ośrodek o charakterze miejskim. Na opisanym skrzyżowaniu stanął drewniany kościół św. Jana. Położona na zielonych stokach Góry Ceglanej do dziś zachował się jej fragment jako Park Winny – w pełni uzasadniała nazwę osady – Zielona Góra. W 1323 r. Zielona Góra otrzymała przywilej na wzór Krosna i najprawdopódobniej związane z tym przywilejem – prawa miejskie.

W związku z tym faktem, a zapewne w wyniku rozwoju przestrzennego osady u podnóża Góry Ceglanej, zachodziła potrzeba lokacji miasta na lewym brzegu rzeczki – dziś nie istniejącej w tym miejscu Złotej Łęczy, w odległości ok. 200 m na zach. od skrzyżowania szlaków handlowych zaczątkiem miasta stał się wydłużony plac o wymiarach 160×60 m, określony przestrzenią obecnego rynku, poszerzony o jedną trzecią na pn., o blok zabudowy między ulicami – Mariacką, Adama Mickiewicza i Stefana Żeromskiego. Przypuszczalnie na początku trzeciego dziesięciolecia XIV w. na rynku stanął ratusz, siedziba władz miejskich, a we wsch. części miasta kościół parafialny św. Jadwigi. Miasto otoczone zostało obwarowaniami, początkowo konstrukcji drewniano-ziemnej, a następnie, w poł. XIV w. murem z kamienia i cegieł. Ul. Ciesielska, wiodąca od starej osady przedlokacyjnej do średniowiecznego miasta, to odcinek szlaku handlowego do Kożuchowa. W miejscu, gdzie dochodzi do niej ul. Kopernika, skręcamy w prawo, przez przelotową sień, dawną Furtę Katolicką (Starą) i stajemy przed kościołem.
Kościół św. Jadwigi, usytuowany nad rzeką Łęczą we wsch. części miasta, jest dość luźno związany z jego układem przestrzennym.

Data jego powstania nie jest ściśle określona. Zbudowany został w latach 1272-74 (wg S. Kowalskiego i K. Felchnerowskiego) lub 1373-94 (wg W. Posady). W 1410 r. zniszczony przez pożar, w 1528 r. runęło sklepienie. Kolejne pożary miały miejsce w latach 1627 i 1651. W 1776 r. runęła wieża, niszcząc część prezbiterium. W latach 1778-80 dokonano odbudowy wieży. Jego obecny wygląd architektoniczny pochodzi z 1832 r.

Nowoczesny wystrój wnętrza, zaprojektowany przez prof. S. Jakubczyka z Krakowa, pochodzi z 1968 r. W obecnym kształcie jest to budowla ceglana, w dolnych partiach z kamienia polnego. Skarpy podpierają mury nośne. Otwory okienne, pierwotnie ostrołukowe, mimo wielokrotnych zamurowań są czytelne w kształcie i wymiarze. Jedynie odbudowana w XV w. tzw. Kaplica Oliwna oraz piętrowa przybudówka z pocz. XVI w., zwana Chórem Polskich Sukienników, mają ostrołukowe okna. Ślady licznych przebudowań widoczne są w całej elewacji. Z bogatego ongiś wyposażenia wnętrza zachował się barokowy chór, który zdobią malowidła świętych apostołów (XVIII w.), renesansowa kuta krata zamykająca wejście do Kaplicy Oliwnej oraz kilka barokowych płyt nagrobnych.

W sąsiedztwie kościoła, przy ul. Kościelnej 13, dawna szkoła katolicka (miejska). Szkoła istniała w Zielonej Górze w XIV w., jej działalność potwierdzał dokument z 1537 r., w tym czasie przeżywała ona okres świetności, przez pewien czas była w posiadaniu gminy ewangelickiej. Obecny budynek pochodzi z 2 połowy XVIII w. Dziś mieści się tu biuro parafialne.

Obok, przy ul. Kościelnej 11, dawna wikarówka z polowy XVIII w. Po przeciwległej stronie placu kościelnego, przy ul. Mickiewicza 14 – klasycystyczna plebania z początku XIX w. Ul. Kościelną na zachód w kierunku Starego Rynku. Ul. Kościelna to wąski trakt, łączący kościół parafialny z rynkiem. Przecina ją ciąg ul. Masarskiej, nawiązujący do linii miejskich obwarowań. Na uwagę zasługuje tu kilka dwukondygnacyjnych domów z 1 połowy XIX W. o wysokich dwuspadowych dachach. Ulicę Kościelną przysłania od zachodu strzelista sylwetka wieży ratuszowej.

Ratusz miejski, wznoszący się na środku Rynku, w obecnej formie prezentuje formy architektury klasycystycznej, z nawarstwieniami różnych stylów i przekształceń. Jest jedną z niewielu w mieście budowli zabytkowych. Nierozerwalnie związany z dziejami miasta, od wieków służył władzom miasta i jego mieszkańców. Tu urzędowały władze Zielonej Góry, tu odbywały się znaczniejsze zebrania, wyprawiano wesela, bankiety, przyjęcia. Od 1741 r,, aż do wybudowania siedem lat później nowego kościoła ewangelickiego, odprawiano tu również nabożeństwa. W pomieszczeniach piwnicznych istniała winiarnia, wzmiankowana po raz pierwszy w 1639 r. Pierwotny drewniany ratusz z XIV w. strawił w 1582 r. pożar. Już w 1590 r. ratusz odbudowano na rzucie prostokąta. 37 lat później wzniesiono wieżę z zegarem i dzwonami. W 1628 r., po kolejnym pożarze, ratusz wraz z wieżą zostały ponownie odbudowane. W 1742 r. do zasadniczej bryły dobudowano jedno skrzydło, a dopiero w 1846 r. drugie. Poważniejszych prac konstrukcyjnych i remontowych dokonano w 1801 r.

Nad rozległym budynkiem ratusza góruje smukła wieża (54 m), nakryta trójkondygnacyjnym hełmem barokowym, tworząc charakterystyczny dla sylwetki miasta akcent wysokościowy. W czasie remontu w 1801 r. wymieniono górną partię murów pod nasadą hełmu wieży. Nie zdołano jednak uniknąć pewnych błędów podczas tej skomplikowanej operacji. Od tego czasu hełm wieży wykazuje nieznaczne odchylenia od pionu, widoczne na osi N—S. Rynek zielonogórski, prostokątnego kształtu, usytuowany na osi północ – południe, był widownią najważniejszych zdarzeń w historii miasta. Poszczególne partie rynku nosiły niegdyś nazwy podkreślające rangę handlową miasta: po stronie zachodniej – rynek zbożowy, po wschodniej rynek lniany, od północy – rynek mączny, na południu – rynek mięsny. Poza obrębem lokacyjnym placu – rynek garncarski (dziś p1. Pocztowy) oraz rynek drzewny (dziś ul. Drzewna).

Rynek i wybiegające z niego ulice: Stefana Żeromskiego, Mariacka, Jana Sobieskiego, Masarska, Krawiecka, Kościelna – tworzą dziś ulubiony przez – mieszkańców miasta deptak. Do końca lat pięćdziesiątych poprzedniego wieku biegła tędy główna arteria komunikacyjna z przystankami autobusów miejskich. W latach sześćdziesiątych ograniczono ruch pojazdów, dając pierwszeństwo pieszym. Rynek wyłożono gładką płytą, ustawiono ławki oraz kamienne wazony na kwiaty.